Kupno firmy z majątku upadłego może być jedną z najlepszych okazji inwestycyjnych – działający biznes, klienci, know-how i sprzęt za ułamek wartości rynkowej. Ale to transakcja rządząca się zupełnie innymi regułami niż zwykły zakup przedsiębiorstwa. W tym artykule patrzymy na proces z perspektywy kupującego: co zyskuje, na co musi uważać i jak działa przygotowana likwidacja (pre-pack). Temat jest częścią naszego kompletnego przewodnika po restrukturyzacji firmy.
Spis treści
- Co można kupić – przedsiębiorstwo, jego część lub składniki
- Tryby sprzedaży – przetarg, aukcja, wolna ręka
- Najważniejsza korzyść – nabycie wolne od długów
- Wyjątki od „czystego” nabycia
- Pracownicy przechodzą na nabywcę
- Koncesje, zezwolenia i toczące się postępowania
- Pre-pack – przygotowana likwidacja
- Na co uważać jako kupujący
- Najczęściej zadawane pytania
Co można kupić – przedsiębiorstwo, jego część lub składniki
Podstawowym sposobem likwidacji majątku upadłego jest sprzedaż przedsiębiorstwa jako całości – czyli zorganizowanego zespołu składników materialnych i niematerialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności (w rozumieniu art. 55¹ Kodeksu cywilnego): nieruchomości, maszyny, towary, umowy, know-how, baza klientów. Jeśli sprzedaż całości nie jest możliwa ze względów ekonomicznych, syndyk może sprzedać zorganizowaną część przedsiębiorstwa albo pojedyncze składniki majątku (nieruchomości, ruchomości, wierzytelności).
Tryby sprzedaży – przetarg, aukcja, wolna ręka
Sprzedaż przedsiębiorstwa upadłego odbywa się zwykle w drodze przetargu (tryb pisemny) lub aukcji (tryb ustny), z odpowiednim zastosowaniem przepisów Kodeksu cywilnego, zmodyfikowanych specyfiką postępowania upadłościowego. Warunki przetargu lub aukcji – w tym termin składania ofert, ewentualne wadium i skutki jego nieuiszczenia – ustala syndyk, a zatwierdza sędzia-komisarz. Możliwa jest też sprzedaż z wolnej ręki, gdy przemawiają za tym okoliczności sprawy. W praktyce umowy sprzedaży przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części zawiera się w formie aktu notarialnego.
Syndyk przygotowuje grunt pod sprzedaż już na wczesnym etapie: w terminie 30 dni od ogłoszenia upadłości musi złożyć sędziemu-komisarzowi spis inwentarza, oszacowanie masy upadłości oraz plan likwidacyjny wskazujący proponowane sposoby i termin sprzedaży poszczególnych składników.
Najważniejsza korzyść – nabycie wolne od długów
To kluczowy argument za kupnem firmy z upadłości: zgodnie z art. 317 prawa upadłościowego, nabywca przedsiębiorstwa upadłego nabywa je w stanie wolnym od obciążeń i nie odpowiada za zobowiązania upadłego. Wszelkie obciążenia na składnikach przedsiębiorstwa wygasają z mocy prawa. Dotyczy to również zobowiązań podatkowych – nabywca nie odpowiada za zaległości podatkowe upadłego, nawet te powstałe już po ogłoszeniu upadłości. To fundamentalna różnica względem zwykłego zakupu przedsiębiorstwa poza upadłością, gdzie nabywca zwykle odpowiada solidarnie za związane z nim zobowiązania.
Podobnie działa to przy nieruchomościach: sprzedaż nieruchomości upadłego powoduje wygaśnięcie praw i roszczeń ujawnionych w księdze wieczystej (np. hipotek) oraz tych zgłoszonych syndykowi w terminie wskazanym w postanowieniu o ogłoszeniu upadłości. Uprawniony traci prawo do samej nieruchomości, ale zyskuje prawo do zaspokojenia z ceny uzyskanej ze sprzedaży – nabywca dostaje więc nieruchomość praktycznie bez obciążeń.
Wyjątki od „czystego” nabycia
Zasada wolnego od obciążeń nabycia ma nieliczne wyjątki wskazane wprost w przepisach (art. 313 ust. 3 i 4 prawa upadłościowego) – dotyczą one specyficznych obciążeń rzeczowych, które w określonych okolicznościach mogą przetrwać sprzedaż. To sytuacje stosunkowo rzadkie, ale warto, by kupujący zlecił prawnikowi sprawdzenie, czy dany składnik majątku nie jest nimi objęty, zanim złoży ofertę.
Pracownicy przechodzą na nabywcę
To niuans, który zaskakuje wielu kupujących: mimo ogólnej zasady „czystego” nabycia, do sprzedaży przedsiębiorstwa upadłego stosuje się odpowiednio art. 23¹ Kodeksu pracy – czyli mechanizm przejścia zakładu pracy na innego pracodawcę. Oznacza to, że nabywca staje się z mocy prawa stroną dotychczasowych stosunków pracy z pracownikami przypisanymi do nabywanego przedsiębiorstwa (lub jego zorganizowanej części). To jedna z niewielu kategorii, która „przechodzi” na nabywcę mimo ogólnej reguły wolnej od długów – trzeba to uwzględnić w kalkulacji opłacalności transakcji i w planowaniu struktury zatrudnienia po przejęciu.
Koncesje, zezwolenia i toczące się postępowania
Na plus dla nabywcy działa też art. 317 ust. 1: koncesje, zezwolenia, licencje i ulgi udzielone upadłemu przechodzą na nabywcę przedsiębiorstwa, chyba że odrębne ustawy stanowią inaczej – co bywa istotne w branżach reglamentowanych (np. transport, alkohol, gospodarka odpadami), gdzie uzyskanie nowej koncesji od zera potrafi trwać miesiącami.
Nabywca wstępuje też z mocy prawa (po zawiadomieniu właściwego organu) w miejsce upadłego lub syndyka do toczących się postępowań cywilnych, administracyjnych i sądowo-administracyjnych dotyczących przedsiębiorstwa lub jego składników – bez potrzeby zgody drugiej strony takiego postępowania.
Nazwy (firmy) upadłego, w której mieści się jego nazwisko, nabywca może używać wyłącznie za zgodą upadłego – to jeden z niewielu elementów wymagających dodatkowego uzgodnienia poza samą transakcją sprzedaży.
Pre-pack – przygotowana likwidacja
Od 2016 roku polskie prawo upadłościowe przewiduje instytucję przygotowanej likwidacji, potocznie zwaną pre-packiem (art. 56a i nast.). Pozwala ona ustalić nabywcę i warunki sprzedaży przedsiębiorstwa jeszcze przed ogłoszeniem upadłości, tak by firma trafiła w ręce inwestora niemal bez przestoju w działalności.
Jak to działa
Wniosek o zatwierdzenie warunków sprzedaży składa się razem z wnioskiem o ogłoszenie upadłości (może go złożyć dłużnik lub uprawniony wierzyciel). Wniosek musi wskazywać co najmniej cenę i nabywcę, a do wniosku trzeba dołączyć opis i oszacowanie składników majątku sporządzone przez biegłego sądowego oraz dowód wpłaty wadium w wysokości 10% oferowanej ceny – bez tego dowodu sąd pozostawi wniosek bez rozpoznania. Sąd bada przede wszystkim, czy zaoferowana cena jest wyższa niż kwota możliwa do uzyskania w zwykłym postępowaniu likwidacyjnym.
Dlaczego to atrakcyjne dla kupującego
- Możliwość przejęcia przedsiębiorstwa „w ruchu”, bez przestoju wynikającego z długotrwałego postępowania likwidacyjnego,
- Pewność co do warunków transakcji ustalonych jeszcze przed formalnym ogłoszeniem upadłości,
- Ochrona przed przypadkowym rozdrobnieniem przedsiębiorstwa między różnych nabywców,
- Sprzedaż nadal wywołuje skutek egzekucyjny – działają te same zasady „czystego” nabycia opisane wyżej.
Jeśli wpłynie więcej niż jeden wniosek o zatwierdzenie warunków sprzedaży dotyczący tego samego przedmiotu, wybór nabywcy poprzedza aukcja między oferentami – pre-pack nie jest więc gwarancją „cichego” przejęcia bez konkurencji.
Na co uważać jako kupujący
- Ograniczony czas i dostęp do informacji – w klasycznym trybie likwidacyjnym due diligence bywa utrudnione, bo syndyk zarządza majątkiem dopiero od niedawna i nie zawsze dysponuje pełną wiedzą operacyjną o firmie.
- Wyłączenie rękojmi za wady – sprzedaż w postępowaniu upadłościowym ma skutki sprzedaży egzekucyjnej, co oznacza brak typowej ochrony rękojmianej znanej ze zwykłej sprzedaży.
- Ryzyko pomocy publicznej – przy przygotowanej likwidacji nabywca powinien sprawdzić, czy transakcja nie wiąże się z ryzykiem przejęcia niedozwolonej pomocy publicznej, szczególnie jeśli upadły korzystał wcześniej z dotacji lub ulg.
- Zobowiązania pracownicze – jak opisano wyżej, przejęcie pracowników jest obowiązkowe w zakresie objętym art. 23¹ k.p., co trzeba uwzględnić w wycenie transakcji.
Najczęściej zadawane pytania
Czy kupując przedsiębiorstwo w upadłości, przejmuję długi wobec dostawców?
Co do zasady nie – nabywca nabywa przedsiębiorstwo wolne od obciążeń i nie odpowiada za zobowiązania upadłego, z wyjątkami wskazanymi wprost w przepisach dla niektórych obciążeń rzeczowych.
Czy muszę zatrudnić wszystkich pracowników upadłej firmy?
Do sprzedaży przedsiębiorstwa stosuje się odpowiednio przepisy o przejściu zakładu pracy – pracownicy przypisani do nabywanego przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części z mocy prawa stają się pracownikami nabywcy.
Czym różni się pre-pack od zwykłej sprzedaży w toku postępowania upadłościowego?
Pre-pack pozwala ustalić nabywcę i cenę jeszcze przed ogłoszeniem upadłości, dzięki czemu przedsiębiorstwo może działać bez przestoju. Zwykła sprzedaż odbywa się już po ogłoszeniu upadłości, w drodze przetargu lub aukcji prowadzonej przez syndyka.
Czy mogę używać starej nazwy firmy po zakupie przedsiębiorstwa?
Tylko za zgodą upadłego – dotyczy to sytuacji, gdy nazwa (firma) przedsiębiorstwa zawiera nazwisko upadłego.